Günəşdən 36 milyard dəfə daha ağır olan qara dəlik kəşf edilib
27.02.2025 / Maraqlı məlumatlar
2007-ci ildə astronomlar qravitasiya linzası effekti yaradan qalaktikalar sistemini kəşf etdilər və ona Kosmik Nal adını verdilər. Bizə 5.5 milyard işıq ili uzaqlıqda yerləşən yaxın qalaktikanın böyük kütləsi, ondan daha uzaqda yerləşən digər bir qalaktikanın təsvirini böyüdür və təhrif edir. Uzaq qalaktikadan gələn işıq 10 milyard ildən çoxdur ki, bizə doğru hərəkət edir. Hər iki qalaktika o qədər mükəmməl şəkildə düzülüb ki, bu proses nəticəsində Eynşteyn halqası adlı fenomen yaranıb. Kosmik Nalı araşdıran alimlər müəyyən ediblər ki, bizə daha yaxın olan qalaktikanın mərkəzində ultrakütləli qara dəlik yerləşir. Onun kütləsi Günəşin kütləsindən 36 milyard dəfə çoxdur.
Beləliklə, bu qara dəlik, indiyədək məlum olan ən böyük qara dəliklərdən biridir. Hələ 1936-cı ildə Albert Eynşteyn qravitasiya linzalanması adlı fenomenin mövcudluğunu proqnozlaşdırmışdı. Bu hadisə bizə daha yaxın olan bir qalaktikanın kütləsinin, ondan daha uzaqda yerləşən bir qalaktikanın işığını əyərək böyütməsi nəticəsində baş verir. Bəzən uzaq qalaktikanın təsviri dairə şəklində görünür və bu, Eynşteyn halqası adlanır. Məhz belə bir halqa LRG 3-757 qalaktikasının ətrafında müşahidə olunub və o, daha uzaqda yerləşən qalaktikanın təsviridir. Bu qravitasiya linzası sistemi Kosmik Nal adını alıb, çünki buradakı Eynşteyn halqası tam bağlanmayıb və bir nal formasını xatırladır.
Ultrakütləli qara dəliklər termini, böyük qalaktikaların mərkəzində yerləşən və kütləsi Günəşin kütləsindən 5 milyard dəfə çox olan qara dəlikləri təsvir etmək üçün istifadə olunur. Alimlərin fikrincə, məhz belə bir qara dəlik LRG 3-757 adlı qalaktikanın mərkəzində yerləşir və Günəşin kütləsindən 36 milyard dəfə böyükdür. LRG 3-757 qalaktikası parlaq qırmızı rəngə malikdir və güclü infraqırmızı şüalanma yayır. Onun kütləsi Süd Yolu qalaktikasının kütləsindən 100 dəfə böyükdür. Buna görə də LRG 3-757 astronomlara məlum olan ən böyük kütləli qalaktikalardan biridir. Onun mərkəzində isə indiyədək aşkar edilmiş ən böyük qara dəliklərdən biri yerləşir.
Superkütləli qara dəliklər və onların kütlələri ana qalaktikaları ilə sıx bağlıdır və birlikdə təkamül edirlər. Yeni tədqiqat bu əlaqəni daha da gücləndirir. Astronomlar M-siqma münasibətinə xüsusi diqqət yetirirlər. Bu böyük kütləli qara dəliyin kütləsi ilə qalaktikanın mərkəzindəki ulduzların sürət dispersiyası arasındakı əlaqəni təsvir edir. Sürət dispersiyası (sigma) - ulduzların hərəkət sürətini və onların orta sürətdən nə qədər fərqləndiyini ölçən parametrdir. Sürət dispersiyası nə qədər yüksəkdirsə, ulduzlar o qədər sürətli və xaotik hərəkət edir.
Astronomlar müəyyən ediblər ki, böyük kütləli qara dəlik nə qədər böyükdürsə, sürət dispersiyası da bir o qədər yüksək olur. Bu, qalaktikaların təkamülü ilə böyük kütləli qara dəliklərin böyüməsi arasında dərin əlaqənin olduğunu göstərir. Bu əlaqə o qədər güclüdür ki, astronomlar bir qalaktikadakı ulduzların sürət dispersiyasını ölçməklə onun mərkəzindəki qara dəliyin kütləsini təxmin edə bilirlər. Lakin Kosmik Naldakı qara dəlik M-sigma münasibətinə görə gözləniləndən daha kütləlidir. Mümkündür ki, keçmişdə baş vermiş qalaktika birləşmələri zamanı bəzi ulduzlar qalaktikadan kənarlaşdırılıb və bu da sürət dispersiyasına təsir edib.
