James Webb erkən kainatda çoxlu sayda "ölü" qalaktika kəşf edib
04.04.2025 / Maraqlı məlumatlar
Erkən kainatda yalnız gənc və aktiv qalaktikaların mövcud olacağı gözlənilirdi, lakin yeni müşahidələr bu fikri təkzib etdi. James Webb kosmik teleskopu, Böyük partlayışdan sonrakı ilk 1 milyard il ərzində özlərində yeni ulduzların yaranması prosesinin dayanmış olduğu çox sayda ölən qalaktika aşkarlayıb. Nəzəriyyə ilə müşahidələr arasındakı bu ziddiyyət alimləri heyrətə salıb və kainatın təkamülü ilə bağlı təsəvvürlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olub. Xüsusilə, ölmüş və ya "yuxuda olan" qalaktikaların (quiescent galaxies) axtarışı ilə Avropa miqyasında həyata keçirilən genişmiqyaslı RUBIES proqramı çərçivəsində alimlər məşğul olurdular.
Bu proqram James Webb teleskopunun NIRSpec alətinin məlumatlarına əsaslanırdı. Proqram nəticəsində minlərlə qalaktika üzrə spektroskopik müşahidələr toplandı, o cümlədən Webb tərəfindən yeni kəşf edilmiş yüzlərlə obyekt də bu müşahidələrə daxil idi. Spektroqramların təhlili göstərdi ki, Böyük partlayışdan sonrakı ilk 1 milyard il ərzində ölən qalaktikaların faktiki sayı nəzəri proqnozlardan 100 dəfə çox olub. Bu isə ulduzların, qalaktikaların və ümumilikdə kainatın təkamülü ilə bağlı mövcud nəzəriyyələrin düzgünlüyü barədə ciddi şəkildə düşünməyə əsas verir.
Görünür ki, Yer elmi ulduz küləklərinin və qara dəliklərin aktivliyinin ilk qalaktikalardakı ulduz yaranma proseslərinə təsirini düzgün qiymətləndirmir. Bu amillər yeni ulduzların yaranmasını nəzərdə tutulduğundan çox daha əvvəl dayandıra və qalaktikaların sönməsinə səbəb ola bilər. James Webb teleskopunun məlumatlarında RUBIES proqramına rəhbərlik edən Cenevrə Universitetinin (UNIGE) əməkdaşları rekorda imza atan bir qalaktika aşkar ediblər - indiyədək müşahidə edilmiş ən qədim sönmüş qalaktika. Bu obyekt RUBIES-UDS-QG-z7 adlanır və Böyük partlayışdan cəmi 700 milyon il sonra artıq “ölü” vəziyyətdə görünür.
Webb məlumatlarına əsaslanan modelləşdirmə göstərib ki, bu qalaktika Böyük partlayışdan sonrakı ilk 600 milyon il ərzində Günəşin kütləsindən 10 milyard dəfə artıq ulduz kütləsi formalaşdırıb və sonra sürətlə ulduz yaranmasını dayandırıb. Edilən kəşf daha bir vacib nəticəyə gətirib çıxarır. RUBIES-UDS-QG-z7 qalaktikası çox kiçik ölçüyə malikdir - cəmi təxminən 650 işıq ili, lakin bu zaman belə ulduz kütləsinin yüksək sıxlığını qoruyub saxlayır. Bu sıxlıq müasir qalaktikaların mərkəzi bölgələri ilə müqayisə oluna bilər. Alimlər hesab edirlər ki, hələ erkən kainatda sönmüş bu cür qalaktikalar sonrakı dövrlərin nəhəng qalaktikalarının nüvələrinə çevrilə bilərdi - buna bizim qalaktika da daxil ola bilər. Bu isə kainatın həqiqi təkamülü ilə bağlı təsəvvürlərin bir daha nəzərdən keçirilməsinə əsas verir. Görünür ki, Yer elmi bu təkamülü indiyə qədər tam düzgün anlamayıb.
