Günəş sisteminin yaxınlığında ilk dəfə birinci tip fövqəlnova mənbəyi aşkarlanıb
07.04.2025 / Dissertasiya şurasının iclasları
GAIA orbital teleskopu və WHT yerüstü teleskopundan istifadə edilməklə 1a tipli fövqəlnova mənbələrinin rolu üçün mümkün namizədləri axtarmağa yönəlmiş DBL layihəsinin bir hissəsi olaraq, bir qrup Avropa, Britaniya və ABŞ astronomu Qalaktikanın bilavasitə yaxınlığında 34 ikili “ağ cırtdan” aşkar ediblər.
Onlardan biri olan WDJ181058.67+311940.94 sistemi Herkules bürcündə, Yerdən 159 işıq ili məsafəsində yerləşir. Onun içindəki “ağ cırtdanlar” bir-birindən 2,5 milyon kilometrə qədər (Yerlə Günəş arasındakı məsafədən 60 dəfə az) ayrılır. Onların ümumi kütləsi Günəş kütləsini 1,55 dəfə üstələyir ki, bu da onu planetimizə yaxın 1a tipli fövqəlnova mənbəyi roluna ilk namizəd edir. Böyük Britaniyanın Uorvik Universitetinin mətbuat xidməti bildirir ki, 1a tipli fövqəlnova partlayışının baş verməsi təxminən 23 milyard ildən sonra gözlənilir.
Uorvik Universitetinin dosenti İnqrid Pelisoli bunu belə izah edir: “Qalaktikanın bizə ən yaxın bölgələrində belə bir ulduz sisteminin tapılması analoji cüt “ağ cırtdanların” olduqca yayğın olduğuna sübutdur. Hər bir belə kəşf bizi 1a tipli fövqəlnovaların əmələ gəlməsinin sirrini açmağa addım-addım yaxınlaşdırır”.
İkinci tip fövqəlnovalar (2a) hidrogen ehtiyatları tükənmiş ulduzların məruz qaldığı qravitasiya zamanı onların çökməsi nəticəsində, birinci tip fövqəlnovalar (1a) isə “ağ cırtdanlar” və neytron ulduzları kimi cüt cisimlərin birləşməsi prosesində yaranır. Astronomlar kosmosdakı məsafələri və kainatın sərhədlərinin genişlənmə sürətini ölçmək üçün 1a tipli fövqəlnovalardan istifadə edirlər. Belə alovların baş verməsi üçün bir cüt ulduz bir-birindən müəyyən minimum məsafədə olmalı və onların ümumi kütləsi Çandrasekhar həddini (1,44 Günəş kütləsi) keçməlidir. Bu şəraitdə “ağ cırtdanlar” arasındakı qravitasiya qarşılıqlı təsirləri onların enerji itirməsinə və onu cazibə dalğaları şəklində yaymasına səbəb olur ki, bu da onların tədricən bir-birinə yaxınlaşmasına və birləşməsinə gətirib çıxarır. İndiyə qədər bizə ən yaxın olan Süd Yolunun bölgələrində belə ulduz sistemlərinin nümunələrini aşkar etmək mümkün deyildi.
