Juno kosmik zondu Yupiter və onun peyki İo haqqında yeni məlumatlar əldə edib
05.05.2025 / Maraqlı məlumatlar
Bir neçə gün əvvəl Vyanada keçirilmiş Avropa Yer Elmləri İttifaqının Baş Assambleyasında (European Geosciences Union General Assembly) NASA-nın alimlər qrupu Yupiter və onun vulkanik peyki İo haqqında son məlumatları bölüşüb. Bu məlumatlar NASA-nın Juno kosmik zondu tərəfindən toplanıb və toplanmağa davam edir. Zond Yupiterin yaxınlığından keçərək İo üzərində dövrə vurur və bu cür məlumatların əldə olunması yalnız bu üsulla mümkündür. Juno hər Yupiter uçuşunu fərqli trayektoriya ilə həyata keçirir. Bu sayədə qaz nəhənginin atmosferi müxtəlif nöqtələrdə və müxtəlif bucaqlardan öyrənilə bilir. Xüsusilə, NASA alimləri radioölçmələr aparmağa başlayıblar - bu zaman Yerdən zonda göndərilən radiosiqnalın yayılması analiz edilir.
Bu siqnal Uçuşların İdarəetmə Mərkəzinə məlumat ötürmək üçün adi bir kanaldır, lakin onun özü belə məlumat baxımından zəngin bir mənbə sayılır. Yupiterin atmosferindən keçərək gedib-qayıdan siqnalın sapmalarına əsasən hava axınlarının sürətini və sıxlıq bölgüsünü müəyyən etmək mümkündür. Bu, digər amillərlə yanaşı, Yupiterin iqliminin modelləşdirilməsi üçün məlumat həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Əldə olunan məlumatlar əsasında NASA komandası Yupiterin yeni iqlim modelini yaradıb və bu modeli gələcəkdə digər planetlərin, o cümlədən Yer kürəsinin iqliminin öyrənilməsi üçün istifadə etməyi planlaşdırır. Eyni zamanda tədqiqatçılar Juno zondunun müxtəlif cihazları ilə toplanmış məlumatları birləşdirməklə təcrübələr aparmağa davam edirlər - məsələn, radioölçmələri infraqırmızı müşahidələrlə birləşdirərək.
Bu cür kombinasiyalı müşahidələr Yupiterin peyki İo üzərində istiliyin daxildən səthə doğru paylanmasını izləməyə imkan verib. Ümumi analiz peykin qabığında soyuyan maqma ocaqlarını müəyyənləşdirib. Əvvəllər görünməyən qızmış qabıq sahələrinin aşkarlanması isə İo səthindən kosmosa istilik ötürülməsi mexanizmini dəqiqləşdirməyə kömək edib. Görünən işıqda çəkilmiş görüntülər və radio diapazonunda aparılan ölçmələr Yupiterin qütb ionosferasında temperatur fərqini üzə çıxarıb. Məlum olub ki, bu nəhəng planetin qütb ionosfer qalpağı ətraf atmosferdən 11 dərəcə Selsi daha soyuqdur - bu da Yupiterin iqliminin anlaşılmasına əlavə töhfə verir. Qütb bölgələrində təxmini külək sürəti saatda 161 kilometrə çatır.
Bundan əlavə, alimlər Yupiterin atmosferində siklonların qrup halında davranışını müşahidə ediblər. Yer kürəsindən fərqli olaraq, burada siklonlar ekvatordan uzaqlaşmır, Yupiterdə isə onlar qütb bölgələrinə qədər çatır və koordinasiyalı qruplar şəklində hərəkət edirlər. Juno zondu İo üzərindən növbəti keçidini 6 may tarixində, 89 000 km hündürlükdə həyata keçirəcək. Hələ 2024-cü ilin dekabrında zond İonun cənub qütbündə nəhəng bir maqma axıntısı sahəsi qeydə almışdı - bu, Günəş sistemində müşahidə edilmiş ən güclü vulkan püskürməsi ilə müşayiət olunmuşdu. Mart ayında püskürmə hələ də davam edirdi və qarşıdakı may uçuşu bu hadisənin qalıq proseslərini qeydə almaq üçün ümid vəd edir.
