Mühəndislər ekzoplanet atmosferlərini öyrənmək üçün hava şarı əsaslı teleskop hazırlayıblar

17.02.2026 / Maraqlı məlumatlar

Mühəndislər və astronomlar ekzoplanet atmosferlərini öyrənmək üçün yeni bir teleskop dizaynını təqdim ediblər. Bu teleskop orbital missiyalara nisbətən xeyli aşağı qiymətə yaxın kosmos keyfiyyətində müşahidələri təmin edə bilər.

AZƏRTAC “arXiv” veb-saytına istinadla xəbər verir ki, bir qrup tədqiqatçı orbitdə deyil, hava şarının üzərinə quraşdırılmış teleskop olan “Exoplanet Climate Infrared Telescope” (EXCITE) layihəsini hazırlayıb. Nəticələr “arXiv preprint” serverində dərc edilib.

Sistem təxminən 40 kilometr hündürlüyə - Yer atmosferinin 99,5%-dən yuxarıya qaldırılmış hava şarına qoşulub. Bu şəraitdə infraqırmızı müşahidələrə atmosfer təsiri minimaldır, buraxılış xərcləri isə kosmik teleskopların qiymətindən xeyli aşağıdır. Cihazın bir neçə gün ərzində, xüsusən də Antarktida kampaniyaları zamanı fasiləsiz işləyə biləcəyi planlaşdırılır, burada platformanı uzun müddət sabit şəraitdə saxlamaq mümkündür.

EXCITE layihəsinin məqsədi ulduzlarına çox yaxın yerləşən və qabarma-çəkilmə kilidlənməsini yaşayan nəhəng ekzoplanetlərin - isti Yupiterlərin atmosferlərinin faza əyrilərini əldə etməkdir. Davamlı çoxgünlük müşahidələr bu planetlərin atmosferlərinin temperatur paylanmasının və kimyəvi tərkibinin üçölçülü xəritələrinin yenidən qurulmasına və onların iqlim atlaslarının yaradılmasına imkan verəcək.

Qeyd olunur ki, teleskopun spektroskopik avadanlığı müxtəlif infraqırmızı dalğa uzunluqlarının təhlilinə, habelə müxtəlif yüksəkliklərdə atmosfer təzyiqini və quruluşunu qiymətləndirməyə imkan verəcək.

Tərtibatçıların fikrincə, mövcud orbital teleskopların bu cür tapşırıqlar üçün məhdudiyyətləri var. Xüsusilə, “James Webb” kosmik teleskopunun PRISM rejimi parlaq ulduzlara həssasdır. Bundan başqa, “Hubble” kosmik teleskopu Yerin kölgəsinə keçdiyi üçün temperatur dalğalanmalarını yaşayır ki, bu da müşahidələrdə boşluqlara səbəb olur və davamlı faza əyrilərinin qurulmasını çətinləşdirir.

2024-cü ilin avqust ayında EXCITE Nyu-Meksiko ştatının Fort Samner şəhəri üzərində sınaq uçuşu həyata keçirib. Kosmik gəmi təxminən 10 saat havada qalıb. Tərtibatçıların fikrincə, sabitləşdirmə sistemi bir qövs saniyəsinin fraksiyalarını dəqiqliyi ilə işarələməni təmin edib və infraqırmızı detektorlar üçün kriogen soyutma sistemi normal işləyib. Bununla belə, GPS nasazlığı və ayrı-ayrı struktur elementlərinin mexaniki deformasiyaları da daxil olmaqla texniki problemlər də qeydə alınıb ki, bunlar artıq kosmik gəminin modifikasiyalarında həll olunur.

EXCITE-nin ilk uzunmüddətli Antarktika uçuşu 2026-2027-ci illər üçün planlaşdırılır. Missiya uğurlu olarsa, ekzoplanetlər üçün əldə edilən faza əyrilərinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər ki, bu da uzaq dünyalarda iqlim proseslərini öyrənmək imkanlarını genişləndirir.

azertag.az